کنکاشی در مدل‌های ذهنی جامعه مداحی ایران؛ تحلیل کیفی با رویکرد راهبردی

نویسنده

استادیار گروه مدیریت و حسابداری دانشگاه زنجان

چکیده

هدف این پژوهش، استخراج و تحلیل مدل‌های ذهنی بخشی از جامعه مداحی ایران امروز با رویکرد راهبردی است. مدل‌های ذهنی تعیین‌کننده شیوه ادراک افراد از کارکرد هر سیستم – و در این پژوهش  نظام مداحی – است. مدل ذهنی سه مؤلفه دارد: تصویر ذهنی، تصور و مفروض. مداح مذهبی – با مفاهیم معادل نائح، مرثیه‌سرا، مرثیه‌خوان، روضه‌خوان - فردی است که برای ائمه اطهار (ع) خاصه امام حسین (ع)، مدح می‌گوید یا در سوگ آنان نوحه می‌خواند و یاد و خصوصیات آنها را زنده نگاه می‌دارد. در فراز و فرود تاریخ مذهب شیعه،  مداحان زیادی بوده‌اند که یاد و افکار [مدل ذهنی] ده‌ها تن از آنها زنده مانده است. در نیم‌هزاره  اخیر، مداحی و مداحان در جامعه ایران رونق فراوانی یافته و اکنون، جامعه مداحان، یکی از نمودهای برجسته و نقش‌آفرین مذهبی– فرهنگی جامعه شیعه مذهب  ایران است؛ لذا تحلیل شناختی افکار و اذهان این جامعه، خاصه با رویکرد پژوهش کیفی، یک اقدام پژوهشگرانه شایسته و بایسته است. این یک پژوهش کیفی داده‌بنیاد و اعضای جامعه هدف آن مداحان فعال در چهار استان شمال غرب ایران‌اند که با دو تکنیک نمونه‌گیری هدفمند و نمونه‌گیری قوی انتخاب و تعداد آنها بر اساس تکنیک اشباع، تعیین شد. داده‌ها از طریق مصاحبه ساخت‌یافته حاوی یازده سؤال بازپاسخ و طی دو ماه گردآوری و با تکنیک تحلیل مقایسه‌ای مداوم و تکنیک سنخ‌شناسی تحلیل و دسته‌بندی و با دو تکنیک کدگذاری توصیفی، و کد گذرای خصیصه، کدگذاری و مضمون‌ها استخراج شدند. هر سه نوع اعتبار «توصیفی، تفسیری و تئوری» احراز گردید. از تحلیل 700 گزاره اطلاعاتی، شانزده نتیجه حاصل و تعداد یازده مدل ذهنی استخراج شد. یافته‌ها نشان داد که مدل‌های ذهنی مداحان از نظام مداحی و مداحان عمدتاً ساده، دقیق، شفاف، نسبتاً سطحی، ایستا، نسبتاً محدود، درون مذهبی و درون حرفه­ای است. به گذشته مداحی مفتخر و از آینده آن نگران‌اند. یک راهبرد تحول در مدل­های ذهنی جامعه مداحان، نیاز است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Inquiry into Iranian Religious Eulogists’ Mental Models; a Qualitative Analysis with Strategic Approach

نویسنده [English]

  • Mostafa jafari

Assistant of Professor of Management and Accounting at University of zanjan

چکیده [English]

The objective of this survey is extracting and analyzing the mental models of Iranian religious eulogists with a strategic approach. Mental models shape people’s perceptions– eulogists in this research- of the function of a system. Mental model has three components: mental images, imaginations and assumptions.This survey is a qualitative one using grounded theory. The target community members are the 17 eulogists in north- west provinces of Iran. The saturation technique has determined the number of interviews.  The data have been collected via structured interviews. They have been analyzed by three qualitative data analysis techniques: continuous comparison, typology and semi statistic.The analysis of 700 data propositions have lead to sixteen results and extraction of eleven mental models. These findings did show that the mental images and imaginations of eulogists about five components of their task are positive and about three components are negative. Theirs assumptions are not testable. They feel proud about the history of eulogy but are anxious about its future. They have no practical solutions for this matter. In short, the mental models of eulogists are: simple, precise, transparent, superficial, relatively static, closed (limited), biased, unscientific, interreligious and inter-vocational. A transformation in mental models is needed to enhance the strategic function of this community.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mental Model
  • Eulogy
  • Grounded Theory
  • Strategic Analysis
  • mental images
  • Imagination
  • Assumptions
فهرست منابع
کتاب‌ها
آن ماری شیمل (1377). ابعاد عرفانی اسلام، مترجم: عبدالرحیم گواهی، چاپ سوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  انصاف‌پور، غلامرضا (1374). فرهنگ فارسی، انتشارات زوار، چاپ دوم.
تافلر، الوین (1383). شوک آینده، مترجم: حشمت‌الله کامرانی. نشر علم. تهران.
جعفریان، رسول (1388)، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، چاپ سوم، تهران: نشر علم
جعفری، مصطفی (1398). پژوهش­های کیفی در مدیریت، چاپ اول، ناشر: دانشگاه زنجان.
رحمتی، محمدکاظم (1394)، مطالعاتی در تاریخ تشیع، چاپ اول، انتشارات شب‌افروز.
سنگه، پیتر (1390). پنجمین فرمان (خلق سازمان یادگیرنده). مترجمان: حافظ کمال هدایت و محمد روشن. تهران؛ سازمان مدیریت صنعتی.
صفا کیش، حمیدرضا (1390)، صفویان در گذرگاه تاریخ، تهران، انتشارات سخن.
کسایی مروزی، اشعار و تحقیق در زندگانی او، مهدی درخشان، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1364.
مصلح، علی‌اصغر (1393). فلسفه فرهنگ، تهران: نشر علمی.
مجلات
رئیس السادات، تهمینه (1395)، بررسی آیین‌های سوگواری در روزگار بوییان، فصلنامه علمی‌پژوهشی تاریخ نو، سال ششم، شماره چهاردهم، 1395
  رمضان نرگسی، رضا (1385)، عزاداری در دوران قاجار، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، شماره 9. مقاله 3.
فولادی، محمد (1385)، نخستین سوگنامه کربلا در شعر فارسی، نشریه شیعه شناسی، ناشر: مؤسسه شیعه شناسی، شماره 15، صص 84-71.
قنبری، محمد الیاس (فاقد تاریخ). بررسی تحولات مداحی در دو دهه اخیر. مجله ویستا
 نجفی، مهدی؛ طغیانی اسحاق؛ خراسانی، محبوبه (1399)، هماهنگی وزن و محتوا در نوحه‌ها و مرثیه‌های یغمای جندقی، مجله شعر پژوهشی (بوستان ادب)، دانشگاه شیراز، سال 12، شماره اول. صص 261-234. 
نیک­خواه قمصری، نرگس؛ دستوری، مژگان (1391). بازنمود تحولات فرهنگی در مناسک عزاداری زنانه، مجله مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دوره 8، شماره 26، 247-246.
یوسفی غروی آیت‌الله (1396)، سابقه مداحان و مداحی در تاریخ اسلام، ماهنامه خیمه، شماره 123
پایان‌نامه‌ها
جعفری، مصطفی (1387). تأثیر مدل­های ذهنی بر دیدمان پردازی مشترک در صنعت روی ایران. پایان­نامه دکترا. دانشگاه شهید بهشتی، تهران: ایران.
خبرگزاری‌ها
ارجونی، یوسف [الف] (1398). آمار رسمی از جمعیت مداحان کشور، خبرگزاری شیعه نیوز. 9 /6/1398. کد خبر: 194977
ارجونی، یوسف [ب] (1398). سرانه تعداد مداح به جمعیت ایران، اقتصاد نیوز.10/6/1398.
باقی، عمادالدین (1398). عصر مداحان، پژوهشی در تاریخ و سنت روضه و مداحی. خبرگزاری سازندگی. 17/6/1398.
پایگاه خبری تحلیلی صراط.30 مهر 1398.
خبرگزاری مهرنیوز، تعریف ویژگی­های مداح و حدود آن، 12 تیر 1390.
سازگار (1393). کوتاه­ترین و مطمئن‌ترین راه برای مداح شدن چیست؟ باشگاه خبرنگاران جوان، 22/10/1393       
سازور، حسین، آداب و اصول ذاکری، سایت مداحی. 6/1/1399.
سنگری، محمدرضا (1390). مداح کیست و شاخصه­های مداحی چیست؟ سایت خبر آنلاین، 12/10/1390
غلامرضایی، ابراهیم (1394). چه تعداد مداح در سطح کشور فعالیت می­کنند. باشگاه خبرنگاران جوان، 24/5/1394.
منابع انگلیسی
 
Abadis. Available at: https://dictionary.abadis.ir
Creswell. J. (2008). Designing   qualitative research, Sage Publication. chapter4: review the literature. p: 88-117.
Flick.U. (2010). An Introduction to Qualitative Research (fourth edition), Sage publication. P: 214-253.
Patton. M. (1990). Qualitative Evaluation and research methods, Bevely Hills, Ca: Sage
Patton. M, Cohran, Q, (2004). A Guide to Qualitative to use Research Methodology, medicine sans frontiers (Reproduced with kind permission of Michael Quinn Patton). 
Mintzberg. H. Ahlstrand, B. Lampel, J (1998). Strategy safari, Prentice Hall.